logo
Konsultacje zostały zakończone.
Zapraszamy do zapoznania się z raportem

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego - tekst główny



III. Wyzwania rozwojowe dla kapitału społecznego

Przedstawione niżej wyzwania rozwojowe zostały opracowane na podstawie analizy SWOT – wynikającej z diagnozy czterech obszarów kapitału społecznego w Polsce. Uwzględnione zostały także czynniki i mechanizmy oddziaływania na kapitał społeczny przedstawione w Raporcie Polska 2030.

1. Analiza SWOT kapitału społecznego w Polsce – podsumowanie diagnozy

MOCNE STRONY

SŁABE STRONY

  • Wzrost wykształcenia i zamożności obywateli
  • Wysokie aspiracje edukacyjne i wysoka aktywność edukacyjna młodych
  • Duży dostęp do informacji i zasobów sieciowych
  • Znaczna skłonność do przedsiębiorczości i powszechna zaradność
  • Duża otwartość młodych odbiorców na nowe techniki przekazu medialnego
  • Aktywny sektor organizacji pozarządowych
  • Bogate zasoby kulturowe
  • Innowacyjność , przedsiębiorczość,

 

  • Przewaga postaw indywidualistycznych nad zachowaniami prospołecznymi
  • Nieumiejętność współpracy między podmiotami różnych sektorów
  • Nieumiejętność wykorzystania potencjału instytucji publicznych
  • Niski poziom zaufania społecznego
  • Narastająca dezintegracja i niespójność społeczna
  • Niski poziom dialogu obywatelskiego i debaty publicznej
  • Niedostateczne wsparcie mediów publicznych realizujących misję publiczną
  • Brak spójnego systemu rozwijania kompetencji społecznych na wszystkich etapach życia
  • Niesprzyjające dla rozwoju przemysłów kreatywnych otoczenie instytucjonalne
  • Brak mechanizmów monitorowania kondycji kapitału społecznego

SZANSE

ZAGROŻENIA

  • Docenienie znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju w polityce publicznej
  • Rosnący kapitał intelektualny
  • Integracja europejska
  • Rosnąca mobilność w sferze edukacji, kultury, nauki
  • Rosnąca świadomość roli kultury w życiu społeczno-gospodarczym
  • Rozwijające się systemy wsparcia w sektorze kultury, w tym inwestycje
  • Wzrost poczucia lokalnej (na poziomie narodowym) tożsamości
  • Postępująca cyfryzacja mediów i zasobów dziedzictwa kulturowego
  • Zmiany wzorców uczestnictwa w życiu społecznym sprzyjające partycypacji i współdziałaniu
  • Rozwój infrastruktury przestrzeni publicznej
  • Możliwość korzystania ze środków europejskich i innych źródeł
  • Chęć działania dla dobra wspólnego
  • Rosnąca zdolność do zmian, podejmowanie ryzyka
  • Brak powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju
  • Niedostateczna realizacja misji publicznej mediów
  • Niedostosowanie oferty kulturalnej do zmieniających się wzorców spędzania czasu wolnego
  • Niewystarczający poziom publicznego finansowania edukacji, kultury i nauki
  • Powolne zmiany w systemie edukacji (dzieci, młodzieży, nauczycieli)
  • Negatywnie wpływające na rozwój kapitału społecznego skutki kryzysu gospodarczego
  • Uzależnienie organizacji pozarządowych od środków publicznych i ich niezdolność do generowania własnych środków
  • Wciąż niska spójność działań promujących Polskę i polską kulturę na arenie międzynarodowej – brak efektu synergii w tym obszarze

 

Na podstawie przeprowadzonych analiz można sformułować następujące wyzwania rozwojowe dla polityki publicznej w zakresie wzmacniania kapitału społecznego w Polsce do roku 2020:

  1. Zwiększenie powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju.
  2. Podniesienie poziomu kompetencji sprzyjających rozwojowi kapitału społecznego.
  3. Zwiększenie aktywności i partycypacji społecznej.
  4. Poprawa komunikacji społecznej i wymiany wiedzy.
  5. Poprawa wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego w budowaniu kapitału społecznego.

Przedstawione wyzwania skorelowane są z obszarami diagnozy kapitału społecznego, jej celem strategicznym oraz czterema celami operacyjnymi. Wyzwania opierają się na założeniach Strategii (definicja kapitału społecznego, wizja, misja, zasady horyzontalne) oraz koncentrują się na wzmocnieniu tych czynników kapitału społecznego, które wywierają wpływ na warunki życia, trwały dobrostan obywateli i rozwój kraju. Do najważniejszych należą: zaufanie między ludźmi i instytucjami, poziom aktywności obywatelskiej, postawy prospołeczne, umiejętność kooperatywności i komunikacji, potencjał kulturowy i kreatywny.

2. Opis wyzwań rozwojowych dla kapitału społecznego

1.      Zwiększenie powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego
dla rozwoju kraju.

Rozwój potencjału kulturowego i kreatywnego.

 

Podstawowym warunkiem powodzenia wszelkich działań, planowanych w obszarze kapitału społecznego, jest wzmacnianie i pogłębianie świadomości znaczenia, jaką w życiu społecznym i gospodarczym odgrywają relacje oparte na kooperacji i zaufaniu. Brak powszechnej świadomości, jak istotną rolę w rozwoju i odnoszeniu sukcesów, zarówno na gruncie zbiorowym, jak i indywidualnym, odgrywa kapitał społeczny powoduje, iż w Polsce nad zachowaniami prospołecznymi ciągle dominują postawy indywidualistyczne.

Jak wynika z diagnozy, mimo przekonania o większej efektywności wspólnie podejmowanych działań, większość Polaków nie ufa sobie nawzajem i obawia się współpracy. Szczególnie niski poziom zaufania cechuje relacje pomiędzy obywatelami a instytucjami[1]. Tymczasem wzrost zaufania społecznego, którego poziom należy obecnie do najniższych w Europie, usprawni szeroko pojętą współpracę między ludźmi w Polsce. Zaufanie jest kluczowym czynnikiem kształtującym kapitał społeczny. Ułatwia wchodzenie w relacje społeczne, koordynację działań, komunikację społeczną, a ponadto zmniejsza koszty transakcyjne i koszty kontroli. Zaufanie jest podstawą współdziałania w sferze relacji prywatnych, przynosi także wymierne efekty ekonomiczne w dziedzinie relacji formalnych, objętych kontraktem, regulacjami i przepisami: „ułatwia negocjacje, obniża koszty transakcji, skraca proces inwestycyjny (zmniejsza prawdopodobieństwo zaskarżania kolejnych decyzji władz administracyjnych), zmniejsza korupcję, zwiększa rzetelność kontrahentów, sprzyja długoterminowym inwestycjom i dyfuzji wiedzy, zapobiega nadużywaniu dobra wspólnego, zwiększa solidarność międzygrupową, a także poprzez rozwój trzeciego sektora sprzyja społecznej kontroli działania władz[2].

W powszechnej świadomości zazwyczaj nie odróżnia się także społecznego kapitału rozwoju od związków zależności hermetycznych grup interesów. Tymczasem, jak podaje Raport Polska 2030, ze względu na specyficzne uwarunkowania historyczne, kapitał społeczny w Polsce przybiera najczęściej postać zamkniętych sieci społecznych, funkcjonujących w izolacji od instytucji i siebie nawzajem. Tym samym przestrzeń relacji społecznych ulega fragmentacji, a społeczeństwo polskie wciąż nastawione jest raczej na przetrwanie i adaptację niż rozwój i innowacyjność. Warunkiem zmiany wzorców przetrwania i adaptacji na wzorzec rozwojowy jest nie tylko podjęcie działań pozytywnie oddziałujących na poziom kapitału społecznego, ale też zwiększanie powszechnej świadomości w tym zakresie.

 

2.      Podniesienie poziomu kompetencji sprzyjających rozwojowi kapitału społecznego.

Postawy i kompetencje budujące kapitał społeczny – za które w niniejszej strategii uznano przede wszystkim kooperatywność, komunikatywność i kreatywność – warunkują zdolność do funkcjonowania w dynamicznie zmieniającej się dzisiaj rzeczywistości. Jak wynika z diagnozy, polskiemu społeczeństwu są one szczególnie potrzebne, w procesie przechodzenia od kapitału przetrwania i adaptacji do kapitału rozwojowego. Rozwijanie postaw i kompetencji społecznych powinno być jedną z horyzontalnych zasad systemu edukacyjnego. Niezbędna jest pełna realizacja do 2015 roku podstawy programowej, przygotowanej przez MEN, w zakresie edukacji obywatelskiej, kulturalnej i medialnej, przyczyniająca się do rzeczywistego nabywania postaw i kompetencji społecznych.

Podniesienie poziomu kompetencji rozwijających kapitał społeczny wymaga nie tylko modyfikacji programów i treści nauczania, ale również głębokich zmian w samym systemie edukacji, zmian organizacyjnych i świadomościowych zarówno wśród kadry nauczycielskiej, administracji szkolnej, jak i wśród uczniów. Szczególnie istotna jest w tym względzie poprawa systemu kształcenia nauczycieli i podniesienie prestiżu zawodu nauczyciela.

Trzeba jednak pamiętać, że postawy i kompetencje społeczne kształtują się nie tylko w systemie szkolnym, ale w różnych instytucjach i obszarach życia społecznego. Rozwijanie postaw współdziałania i towarzyszących mu wartości odbywa się w rodzinie, wśród znajomych, w przedszkolu, szkole, instytucji kultury, urzędzie czy miejscu pracy. Natomiast dla innowacyjności, której znaczący wzrost jest podstawowym wyzwaniem w perspektywie średnio- i długookresowej strategii rozwoju, istotne jest tworzenie atmosfery kreatywności. Rozwój technologiczny i innowacje we współczesnej gospodarce osadzone są w ogólnym klimacie aktywności twórczej i otwartości na nowość. Zbudowanie takiego klimatu wymaga rozwoju twórczości w dziedzinie kultury na wszystkich jej poziomach. Rozwojowi temu służy przede wszystkim wolność twórcza, ale potrzebne są także zasoby i edukacja. Dla efektywnej komunikacji społecznej konieczna jest wytworzenie „kultury zaufania”, która przekracza granice poszczególnych sieci, co nie jest zadaniem, które można realizować w izolacji. Przeciwnie, jedynie synergia działań instytucji edukacji, kultury i nauki może wpłynąć na wzorce postępowania jednostek i grup.

Podjęcie współpracy między szkołami, instytucjami społeczno-kulturalnymi, organizacjami pozarządowymi (NGO) i animatorami, mające na celu wspieranie pozaformalnego kształcenia na rzecz edukacji obywatelskiej, kulturalnej i medialnej jest zatem jednym z podstawowych zadań w obrębie tego wyzwania. Dla jego realizacji istotne jest także usprawnienie procesu kształcenia liderów i animatorów społecznych.

 

3.      Zwiększenie aktywności i partycypacji społecznej

Zasadnicze znaczenie dla mechanizmów partycypacji społecznej ma wzrost zaufania w relacjach państwo-obywatel. Podstawą tego zaufania jest sprawność i obliczalność państwa działającego w ramach zrozumiałego, spójnego i egzekwowanego ładu prawnego. Ponadto struktury państwa muszą zapewnić obywatelom poczucie ochrony mienia, dóbr i wolności osobistych. Jest to przede wszystkim domeną strategii Sprawne państwo, jednak wysoki poziom kapitału społecznego jest warunkiem tworzenia przestrzeni publicznej generującej aktywność obywatelską. Potrzebne jest zatem stworzenie spójnej, kompleksowej polityki państwa w zakresie stymulowania rozwoju i wzmacniania aktywności obywatelskiej w życiu społecznym i publicznym.

Deficytu kapitału społecznego nie przełamie się deklarowaniem i propagowaniem zaufania i postaw społecznych, a kreowanie zaufania społecznego nie może być bezpośrednim rezultatem strategii państwa, może być jedynie efektem jej oddziaływania. Dlatego też kluczowa dla tworzenia przestrzeni partycypacji społecznej jest jakość i sprawność instytucji życia publicznego. Należy tworzyć otwartą infrastrukturę publiczną ułatwiająca podejmowanie inicjatyw społecznych służących lepszej jakości życia i osiąganiu istotnych wartości społecznych, a także kompleksowo zadbać o formowanie przestrzeni publicznej aktywności obywatelskiej w skali lokalnej, regionalnej i krajowej. Ważne jest stworzenie podstaw prawno-instytucjonalnych i mechanizmów umożliwiających rozwój dialogu obywatelskiego, ekonomii społecznej oraz poradnictwa prawnego i obywatelskiego.

Nadrzędną zasadą, na której powinny opierać się wszystkie działania związane z poprawą partycypacji, jest konstytucyjna zasada subsydiarności, mająca swoje odzwierciedlenie w zasadzie horyzontalnej Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego „partnerstwo i współdziałanie”. Zgodnie z nią działania państwa powinny tworzyć warunki do rozwoju aktywności obywatelskiej i zwiększania wpływu obywateli na polityki publiczne, z poszanowaniem autonomii obywatelskiej, jej różnorodności w sferze działań i poglądów. Państwo powinno być partnerem dla obywateli, powinno wspierać ich aktywność, nie może natomiast kierować tą aktywnością czy też wyręczać obywateli w ich działaniach. Partnerstwo powinno opierać się na wzajemnym zaufaniu i budowaniu przejrzystych relacji na linii państwo–obywatel. Dlatego wyzwaniem dla polityki publicznej w tym zakresie jest poprawa warunków służących zwiększaniu udziału obywateli w realizacji i kontroli działań administracji publicznej.

Porządek instytucjonalny ustanawia normy i mechanizmy kształtujące stabilne zasady współpracy w sferze publicznej oraz między jego podmiotami a państwem. Aby aktorzy społeczni mogli w tych tej współpracy aktywnie i efektywnie uczestniczyć, muszą posiadać zróżnicowane zasoby, których depozytariuszami są zarówno jednostki, jak i zbiorowości społeczne. Wykorzystanie tych zasobów dla kultywowania społeczeństwa obywatelskiego dokonuje się poprzez interakcje społeczne zachodzące w przestrzeni publicznej. Formowanie warunków dla rozwoju partycypacji społecznej i aktywności obywatelskiej wymaga również sieci zabezpieczeń prawnych, organizacyjnych, społecznych i etycznych chroniących je przed przechwytywaniem, zawłaszczaniem i nadużywaniem cudzych i wspólnotowych zasobów. Zaufanie społeczne rozwija się wtedy, gdy w relacjach społecznych zachowania kooperatywne spotykają się z kooperatywną odpowiedzią partnerów tych relacji.

Ze względu na swoją otwartość dla różnych uczestników życia społecznego, przestrzeń publiczna w naturalny sposób staje się przestrzenią spotkań i dialogu. Tworzy się tu obszar wspólnych odniesień, tym ważniejszy im bardziej członkowie zbiorowości mają szanse wpływania na ich kształt i funkcjonowanie. Tym samym przestrzeń publiczna jest podstawą spójności społecznej. Trzeba przy tym wziąć pod uwagę także funkcję emancypacyjną przestrzeni publicznej, wypełnianą w stosunku do grup czy środowisk o niewystarczającej „sile przebicia”, mniej licznych, pozbawionych równych szans w ekspresji swoich oczekiwań i interesów. Niwelowanie różnic w poziomie aktywności obywatelskiej, poprzez wsparcie aktywności osób wykluczonych społecznie jest jednym z ważniejszych zadań w obrębie wyzwania.

Istotnym elementem aktywności i partycypacji społecznej jest rozwój obszaru ekonomii społecznej. Struktury ekonomii społecznej, obejmujące zarówno przedsiębiorstwa społeczne jak i podmioty o charakterze integracyjnym, spełniają istotną role w kreowaniu kapitału społecznego w wymiarze lokalnym. Rozwój ekonomii społecznej ma również istotne znaczenie dla tworzenia i świadczenia szerokiego spektrum usług społecznych użyteczności publicznej, konstytuujących ład społeczny i spajających lokalną społeczność w odniesieniu do jej terytorialnego i kulturowego zakorzenienia. Znajduje to potwierdzenie w bliskim kontakcie między dostarczycielem i odbiorcą usług, uwzględniającym zasadę korzyści wzajemnych. Ważną przesłanką na rzecz rozwoju ekonomii społecznej jest również działanie w oparciu o zasadę solidarności, kompleksowy zindywidualizowany charakter, nienastawienie na zysk oraz powszechny udział wolontariuszy.

Przejawem aktywności obywatelskiej wpływającym na intensyfikację postaw kooperacji i wzrost wzajemnego zaufania jest wolontariat, zarówno w jego wymiarze indywidualnym, jak i korporacyjnym. Rozwój wolontariatu oraz działania zmierzające do jego upowszechnienia są istotnym wyzwaniem ze względu na rosnące znaczenie problemów tj. wykluczenie społeczne, dyskryminacja oraz procesy związane z wzmacnianiem potencjału kapitału społecznego przez wspieranie postaw opartych o zaangażowanie dla dobra wspólnego oraz rozwojem społeczeństwa obywatelskiego. Wolontariat jest instrumentem kształtowania postaw obywatelskich oraz narzędziem stanowiącym odpowiedź zarówno na kryzys społeczny, jak i kryzys wartości przez jego rolę w zwiększeniu integracji i solidarności społecznej. Ważnym elementem jest podjęcie działań w kierunku zachęcania do przechodzenia wolontariuszy od wolontariatu akcyjnego do długoterminowego.

Interes społeczny może być uwzględniany dobrowolnie przez firmy w ich działalności biznesowej, poprzez inicjatywy z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu. Społeczna odpowiedzialność biznesu przyczynia się do tworzenia wartości społecznej oraz wzrostu wzajemnego zaufania. Właściwym punktem odniesienia dla społecznego zaangażowania podmiotów gospodarczych w procesy rozwoju społecznego, we współpracy z podmiotami z innych sektorów (np. w partnerstwie publiczno-społecznym), jest kryterium zrównoważonego rozwoju. Jednym z efektów coraz większego znaczenia społecznej odpowiedzialności biznesu staje się wolontariat pracowniczy, będący wyrazem filantropijnej działalności przedsiębiorstw. W jego ramach przedsiębiorstwa udostępniają czas swoich pracowników (ale i wiedzę oraz zasoby know-how) w celu realizowania ważnych ze społecznego punktu widzenia przedsięwzięć. Najbardziej wyrazistym przejawem społecznej odpowiedzialności biznesu powinno być wbudowanie w strategie przedsiębiorstw społecznych aspektów w ich rozwoju.

 

4.      Poprawa komunikacji społecznej i wymiany wiedzy.

Polityka publiczna w odniesieniu do nowoczesnych systemów mediów i komunikacji społecznej powinna zmierzać do wzmacniania otwartości systemu komunikowania, która umożliwia współpracę miedzy rozmaitymi nadawcami, wymianę treści, zarówno na poziomie lokalnym, krajowym, jak i na poziomie międzynarodowym. Otwartość, zarówno pod względem architektury technicznej, jak i organizacji społeczno-instytucjonalnej to jedna najbardziej charakterystycznych cech współczesnych systemów komunikowania. Szybkie tempo rozwoju nowoczesnych systemów komunikowania jest możliwe dzięki otwartości, decentralizacji, powszechnej dostępności oraz wielokierunkowości rozwoju, który – w przypadku sieciowych systemów komunikowania – przebiega według wzoru samoewolucji: w miarę jak użytkownicy stają się twórcami nadają kształt systemowi, a więc samoewolucja (w przypadku Internetu) oznacza kształtowanie sieci poprzez jej używanie.

Współczesne społeczeństwa rozwinięte są społeczeństwami opartymi na szybkiej i powszechnie dostępnej informacji i komunikacji. Jednym z kluczowych wyzwań jest zapewnienie ładu komunikacyjnego, który zapewni wolny dostęp do pluralistycznej treści przekazu w oparciu o nowe technologie. Dla państwa strategiczne znaczenie ma rozwój domeny publicznej i elektronicznego dostępu do treści dziedzictwa kulturowego i zasobów wiedzy. Trzeba zdefiniować misję publiczną mediów i określić efektywny sposób jej realizowania. Konieczna jest poprawa modelu zarządzania mediami publicznymi, pozwalającego na realizację zadań misji publicznej.

Ogromnym wyzwaniem dla władz publicznych w domenie mediów i komunikacji społecznej jest stworzenie spójnej i całościowej koncepcji działań, która – z jednej strony – winna respektować naturalne dążenie aktorów rynkowych do wykreowania jak najkorzystniejszych warunków działalności gospodarczej i ograniczania państwowej ingerencji do minimum. Z drugiej strony, władza publiczna nie może ignorować aspiracji i oczekiwań szeregu innych aktorów, których pozycji i interesom mogą zagrażać niektóre działania aktorów komercyjnych. Niezbędne są działania regulacyjne władzy publicznej ukierunkowane na rozwój komunikacji jako usługi powszechnej, wspieranie różnorodności form komunikacji, walka z monopolem, podniesienie jakości oferty i odpowiedzialności społecznej mediów oraz jednocześnie zagwarantowanie ich wolności. Polityka publiczna w coraz większym stopniu być zorientowana na kształtowanie publicznej sfery komunikacji społecznej, zwalczanie przestępczości oraz wzmacnianie bezpieczeństwa i ochrony prywatności uczestników komunikowania, ochronę praw człowieka i obywatela oraz interesów uczestników komunikacji.

Należy uznać podstawową rolę mediów masowych w budowaniu poczucia wspólnoty i wspólnej tożsamości oraz mediów sieciowych w zapewnieniu zdemokratyzowanej, poziomej komunikacji, wspierającej budowanie zaufania, rozwojowego kapitału pomostowego czy debaty publicznej angażującej szerokie grono obywateli i instytucji. Sieciowe formy komunikowania tworzą wspólnoty wiedzy i doświadczeń. Trzeba założyć, że już samo korzystanie z Internetu uwspólnotawia jego uczestników, w tym sensie, że przyjmują oni pewne ogólne zasady i reguły wzajemnej komunikacji; posługując się tym samym medium uzyskują wspólne kompetencje komunikacyjne i tworzą specyficzną przestrzeń relacji społecznych (przestrzeń antropologiczną).

Rozszerzanie się dostępu do Internetu znacznie zmieniło sytuację mediów lokalnych. Możliwe stało się tworzenie niezależnych stron, którym łatwiej niż tradycyjnym gazetom papierowym było uchronić się od nacisków lokalnych władz. Internet umożliwił również stworzenie nieoficjalnych platform komunikacji w społecznościach lokalnych, takich jak na przykład fora osiedlowe czy blogi. Mają one dwie podstawowe zalety, których brakuje tradycyjnym mediom – są w zasadzie bezkosztowe oraz asynchroniczne, to znaczy umożliwiają interakcje pomiędzy osobami, które nie wypowiadają się równocześnie. Takie lokalne (osiedlowe) fora wymiany informacji mogą stać się również zalążkiem działań społecznych na rzecz najbliższego otoczenia, których przeprowadzenie nie byłoby możliwe bez skutecznych narzędzi komunikacji. Dzięki temu może się rodzić lokalna tożsamość a także poszerza przestrzeń publiczna. Zadaniem polityki publicznej jest umożliwianie i wspieranie rozwoju mediów lokalnych i społecznych.

Władza publiczna – we współpracy z podmiotami rynkowymi – powinna wspierać dynamiczny rozwój nowych technologii poprzez unowocześnienie infrastruktury sieciowej i zmiany regulacyjne sprzyjające personalizacji treści i form komunikacji. Efektem może być zmarginalizowanie roli mediów tradycyjnych, jeśli te nie dokonają koniecznej modernizacji własnej struktury i oferty. Trzeba przy tym mieć na uwadze ryzyko związane z wykluczeniem cyfrowym. Część użytkowników emigruje do sfery nowych technologii dających nowe możliwości komunikacyjne, a inni – o niższej kompetencji kulturowej i technologicznej (lub z innych powodów, np. nierównomiernego dostępu) zostają na marginesie, powstaje poważna luka cyfrowa i pojawia się wykluczenie społeczne tych, którzy nie mogą przekroczyć bariery dostępu do nowych mediów sieciowych.

 

5.      Poprawa wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego w budowaniu kapitału społecznego.

Ważnym czynnikiem rozwojowego kapitału społecznego jest potencjał kreatywny i kulturowy – odgrywający znaczącą rolę w gospodarce opartej na wiedzy, ale warunkujący też innowacyjność – uznawaną coraz częściej za kluczowy mechanizm zmiany i rozwoju. Tymczasem w Polsce nadal nie traktuje się twórczości i kultury jako bardzo wartościowego zasobu rozwojowego. Dlatego też niezbędne w kontekście niniejszego wyzwania są działania związane z ożywieniem debaty publicznej o kreatywności i kulturze, o społecznych funkcjach kultury, zwłaszcza w kontekście osiągania celów społecznych.

W ciągu najbliższych dziesięciu lat Polska będzie stopniowo wyczerpywać potencjał rozwojowy związany z fazą doganiania gospodarek wysoko rozwiniętych. Wzrost produktywności zasobów uzyskiwany dzięki importowi myśli zawartej w maszynach, technologiach i rozwiązaniach organizacyjnych nie będzie w stanie zrównoważyć wzrostu kosztów czynników produkcji. Po to, by zapewnić sobie pozycję konkurencyjną, Polska musi stać się twórcą kreatywnych rozwiązań. Od takiego kierunku rozwoju zależy także pozycja cywilizacyjna naszego kraju. Rozwój przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych przy jednoczesnym zwiększeniu dywersyfikacji źródeł finansowania staje się z tej perspektywy istotnym zadaniem planowania strategicznego.

Ważną kwestią dla rozwoju kultury jest mecenat. Niezbędne jest stworzenie dobrych ram prawno-instytucjonalnych dla mecenatu prywatnego i publicznego. W tym kontekście się ważne jest z jednej strony zwiększenie dostępu do kultury, z drugiej podniesienie efektywności funkcjonowania instytucji kulturalnych. Z coraz większym nasileniem działają one nie tylko w kontekście krajowym, ale także europejskim i globalnym. Ważnym zadaniem w obrębie wyzwania jest budowanie spójnego wizerunku Polski za granicą poprzez promocję dorobku kulturowego.

Wyraźnym trendem jest równoczesna fragmentaryzacja i indywidualizacja uczestnictwa w kulturze, zacieranie się granic pomiędzy rozmaitymi obszarami aktywności jednostek i grup społecznych, powstawanie swoistych „obszarów wspólnych”, w ramach których realizowane są działania związane z pracą zawodową, rozrywką, kształceniem, spędzaniem wolnego czasu, komunikowaniem się z innymi (uczestnictwo w sieciach społecznych). Wyzwaniem jest także wzrost poziomu wykształcenia społeczeństwa, który sprzyja wzrostowi aspiracji kulturalnych, a tym samym wzrostowi popytu na ofertę kulturalną. Formuje się  kultura czasu wolnego oraz postępuje wzrost liczby osób deklarujących przywiązanie do wartości postmaterialnych, co sprzyja aktywnemu uczestnictwu w kulturze.

Stwarza to nowe rodzaje oczekiwań ze strony uczestników instytucji edukacyjnych i kulturalnych. Zwiększenie uczestnictwa w kulturze oraz poprawa dostępności do zasobów kultury wymaga nowego zdefiniowania zadań, wypracowania wzorów współpracy międzysektorowej między instytucjami, w poprzek podziałów branżowych, ale także geograficznych.

Dla kształtowania potencjału kulturowego i kreatywnego istotne jest rozwijanie relacji społecznych sprzyjających twórczości. Oprócz „miękkich” rozwiązań, rezydujących w wartościach, przyzwyczajeniach i ludzkich postawach, potencjał kreatywny, opiera się też na twardych fundamentach, a więc prawnych, instytucjonalnych, ekonomicznych i technologicznych rozwiązaniach sprzyjających nawiązywaniu stosunków produktywnych i przekształcaniu ich w nowe, innowacyjne pomysły i rozwiązania. Do takich rozwiązań należą z pewnością: prawo autorskie zapewniające skuteczną ochronę praw twórców i równocześnie sprzyjające powszechnemu korzystaniu z dóbr kulturowych, przepisy ułatwiające tworzenie stowarzyszeń, fundacji, system ulg i odpisów podatkowych wspierających tworzenie związków i relacji owocujących innowacyjnymi wytworami, technologie komunikacyjne o digitalnym i interaktywnym charakterze umożliwiające efektywną wymianę idei, myśli i wytworów oraz ich współtworzenie.

Potencjał kulturowy i kreatywny nie jest przypisany do jakiejkolwiek sfery życia (np. sztuki, nauki czy technologii), ale raczej posiada zdolność wiązania ich ze sobą. Oznacza to, że twórczość staje się produktywna, o ile wspiera ją wysoki potencjał kreatywny, a więc sieci stosunków społecznych spinające ze sobą każdą w zasadzie sferę życia. Im gęstsze (choć niekoniecznie mocne) są systemy relacji pomiędzy jednostkami, ale też pomiędzy nimi, a kulturą, technologią, rynkiem, edukacją, tym większe prawdopodobieństwo, iż wygenerują one zjawiska nowe i wartościowe społecznie. Ważny jest w tym kontekście rozwój mechanizmów wsparcia i współpracy między różnymi podmiotami i osobami działającymi w sektorze kultury i kreatywności.

Ważnym czynnikiem kapitału społecznego jest także przynależność do danej społeczności, która stanowi dla jednostek szczególną wartość. Wartość ta jest podstawowym warunkiem integracji (spójności) społecznej na różnych poziomach. Podzielana tożsamość i poczucie zakorzenienia są podstawowymi bodźcami, skłaniającymi jednostkę do angażowania się w sprawy publiczne. I choć sama wartość przynależności, bez dostrzegania korzyści płynących z bycia członkiem społeczności, wystarcza jedynie do – charakterystycznych dla Polski – doraźnych mobilizacji, na ogół w obliczu kryzysu, to jest ona niezbędnym warunkiem uruchamiania zasobów społecznych. Podzielana, atrakcyjna tożsamość społeczna i kulturowa pobudza solidarność między ludźmi, a także między różnymi mikrospołecznościami, zaś jej brak powoduje zerwanie łańcucha współpracy na rzecz „grodzenia”, „segregacji” i „prywatyzacji” działań, co pośrednio przyczynia się do rozpadu tkanki społecznej. Z poczucia przynależności wyrasta też poczucie współodpowiedzialności za wspólne zasoby i dobra publiczne, jego brak prowadzi zaś do obojętności na naruszanie norm korzystania z zasobów i dóbr (free riding) oraz rozluźnianie kontroli społecznej. Z takiego punktu widzenia niezwykle istotne jest partycypowanie we wspólnym dziedzictwie kulturowym, ważna jest jego ochrona i udostępnianie.

Ogromną rolę w obszarze kultury i kreatywności odgrywają nowoczesne technologie informacyjne (zwłaszcza Internet), które maja najczęściej charakter generatywnych platform innowacyjnych. Co oznacza, że aktywne uczestnictwo w sieciach komunikacyjnych stanowi składnik potencjału kreatywnego, gdyż skłania ich uczestników do współtworzenia treści, w tym samym pobudza postawę twórczą. Z uwagi na współczesne sposoby uczestniczenia w kulturze, zdominowanie przez nowe technologie, istotnym zadaniem polityki publicznej jest wsparcie procesu digitalizacji dziedzictwa kulturowego.

Potencjał kulturowy i kreatywny Polski powinien być wykorzystywany także do wzmacniania budowy właściwego wizerunku kraju na arenie międzynarodowej oraz promowania Polski w świecie. Takie działania powinny, na zasadzie sprzężenia zwrotnego, wzmocnić postawy innowacyjne, kreatywne i twórcze Polaków. Z drugiej strony pozwolą kreować odpowiednie warunki do rozwoju kapitału społecznego – po pierwsze stworzą nowe możliwości takiego rozwoju, po drugie przyczynią się do rosnącej liczby inwestycji zagranicznych, które w konsekwencji, zapewniając odpowiednie środki technologiczne, finansowe i społeczne pozwolą na dalszy rozwój tego kapitału w Polsce.

 



[1] Zaufanie – w istocie oznaczające subiektywną pewność, że „inni” będą uwzględniali w swoich działaniach również moje, a nie tylko własne dobro (encrusted interest) – kryje w sobie cały szereg innych fundamentalnych wartości: otwartość, uczciwość, przestrzeganie reguł wzajemności, odpowiedzialność.

[2] J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2009, s. 270–271.



Komentarze

Nie odnaleziono